Retinol — hoe te beginnen, welk percentage en hoe irritatie te voorkomen

Retinol heeft de reputatie dat het je huid verandert of verwoest — en beide zijn waar, het hangt er alleen vanaf hoe je het introduceert. Het meest voorkomende scenario van een mislukte start ziet er al jaren hetzelfde uit: meteen een hoge concentratie gekocht, elke avond gebruikt vanaf de eerste avond, na een week een branderig en schilferend gezicht, na twee weken — het product voor altijd opzijgelegd met de conclusie 'ik ben er allergisch voor'. Dat was geen allergie. Dat was een gebrek aan een plan.

Wat er in de huid gebeurt en waarom het zo lang duurt

Retinol behoort tot de retinoïden, oftewel derivaten van vitamine A. De huid gebruikt het niet direct — eerst moet het worden omgezet in retinoïnezuur, de vorm die daadwerkelijk op de cellen inwerkt. Retinol doorloopt daarvoor twee omzettingsstappen, retinaldehyde één, en retinylesters zoals palmitaat drie. Hoe langer de weg, hoe milder en langzamer de werking — en hoe minder er op de plaats van bestemming aankomt.

Dat verklaart iets dat verwarrend is bij het vergelijken van etiketten: je kunt percentages van verschillende vormen niet naast elkaar leggen. Retinal kan bij een lage concentratie vergelijkbaar werken als een duidelijk hogere concentratie retinol, omdat het dichter bij het doel begint. Het getal op de verpakking heeft alleen betekenis binnen één vorm.

Wanneer retinoïnezuur eenmaal in de cellen terechtkomt, start het meerdere processen tegelijk: het versnelt de vernieuwing van de opperhuid, beïnvloedt de collageenproductie, brengt de verhoorning van de haarzakjesopeningen in orde en beperkt de overdracht van melanine naar de opperhuid. De eerste veranderingen — gladheid, een egaler kleurtint — verschijnen meestal na vier tot acht weken. Waar de meeste mensen retinol voor gebruiken, namelijk invloed op rimpels en huidstevigheid, is een kwestie van enkele maanden regelmatig gebruik. Retinoïden belonen volharding, niet intensiteit.

Met welke concentratie beginnen

De regel is één: begin met de laagste concentratie die je in de gekozen vorm kunt vinden, ongeacht je leeftijd en hoe 'sterk' je huid is. Tolerantie voor retinoïden is geen aangeboren eigenschap — je bouwt het op en je kunt het alleen in één richting versnellen, namelijk de slechte.

Lage concentraties zijn het startpunt voor iedereen die nog nooit een retinoïde heeft gebruikt, en ook de vaste plek voor een gevoelige huid en huid met zichtbare adertjes. Middelmatige concentraties zijn pas zinvol wanneer de huid enkele weken de lagere verdraagt zonder roodheid en schilfering. Hoge concentraties zijn voor wie dat hele traject heeft doorlopen, en niet iedereen hoeft daar te eindigen — het effect behouden op een dosis die de huid dagelijks verdraagt, is beter dan jojoën tussen een sterk product en pauzes voor herstel.

Het is ook goed om te weten waar een cosmetisch product ophoudt. Receptplichtige preparaten bevatten retinoïnezuur, de actieve vorm zonder omzettingsstappen. Dat is een andere categorie, een ander werktempo en een andere reeks bijwerkingen — die wordt door een arts begeleid. Het volledige aanbod cosmetische producten uit deze groep vind je in de categorie retinol en retinoïden.

Een schema dat werkt

Vraag niet hoeveel keer per week je retinol moet gebruiken, maar ga ervan uit dat de frequentie stijgt naarmate de huid niet meer reageert. Een verstandig plan ziet er zo uit:

1. De eerste twee weken — één keer per week, het liefst op de avond voor een vrije dag, zodat eventuele roodheid niet op maandagochtend valt.
2. De derde en vierde week — twee keer per week, als de huid na de vorige toepassingen rustig was.
3. De tweede maand — om de andere avond.
4. De derde maand en verder — dagelijks, zolang er nog steeds geen reactie is. Is die er wel, dan blijf je op de frequentie waarbij er geen reactie was.

Elke stap omhoog zet je pas wanneer de vorige niets meer veroorzaakte. Bij een gevoelige huid kan deze hele kalender twee keer zo lang zijn en dat is geen mislukking, maar het juiste tempo.

De sandwichmethode — wanneer je die kunt inzetten

Als de huid zelfs op de laagste concentratie reageert, hoef je niet meteen op te geven. Bufferen betekent dat de retinoïde tussen twee lagen hydraterende crème terechtkomt, waardoor het langzamer en milder wordt opgenomen.

1. Was je gezicht en droog het grondig af. Een vochtige huid neemt een retinoïde veel intenser op — dat is de meest voorkomende oorzaak van irritatie bij mensen die 'alles volgens de instructies doen'.
2. Breng een dunne laag eenvoudige hydraterende crème aan en wacht twee, drie minuten.
3. Breng de retinoïde aan — een hoeveelheid ter grootte van een erwt is voor het hele gezicht ruim voldoende.
4. Wacht nog twee, drie minuten en breng de crème opnieuw aan.

Sla het gebied rond de ogen, de neusvleugels en de mondhoeken over — daar is de opperhuid het dunst en reageert die het eerst. Producten die geschikt zijn voor de bufferlaag vind je in de categorie ondersteuning van de huidbarrière.

Schilfering is geen bewijs dat het werkt

Er heerst de overtuiging dat een retinoïde 'een schilferfase moet' geven, en dat het beter werkt naarmate het meer brandt. Dat is een misverstand met gevolgen. Tijdelijke droogheid en lichte schilfering in de eerste weken komen vaak voor en gaan meestal over. Maar een branderige, gespannen, rode huid die prikt van een gewone crème, wijst op een beschadigde barrière — en een beschadigde barrière draait effecten terug in plaats van ze te versnellen.

Als dat gebeurt, stop je enkele dagen met de retinoïde en keer je terug naar de eenvoudigste verzorging: milde reiniging, herstellende crème, filter in de ochtend. Wanneer de huid tot rust is gekomen, ga je terug op een lagere frequentie dan die waarbij ze in opstand kwam. Waaraan je herkent dat de barrière is aangetast en wat je twee weken moet laten staan, hebben we beschreven in een apart artikel over een beschadigde barrière.

Retinoïde en de zon

Retinol zelf maakt niet lichtallergisch in de zin van fotosensibilisatie — dat is een vereenvoudiging die is blijven hangen uit oude adviezen. Twee dingen zijn echter waar en volstaan om de regel niet te veranderen. Retinoïden breken af onder invloed van licht, dus gebruik je ze 's avonds. En een huid in versnelde vernieuwing van de opperhuid is gevoeliger voor straling, dus wordt een filter in de ochtend geen optie meer.

Je hoeft de retinoïde niet voor de zomer te laten staan — je moet het hele jaar door een filter in je dagelijkse routine hebben. Zonder dat werkt de retinoïde tegen zichzelf, vooral als je het gebruikt voor pigmentvlekken. Filters vind je in de categorie zonbescherming.

Wanneer je geen retinoïde moet gebruiken

Retinoïden — cosmetisch en op recept — zijn gecontra-indiceerd tijdens de zwangerschap en de borstvoedingsperiode. Dat is geen voorzichtigheidsadvies, maar een duidelijke grens; als je een zwangerschap plant, stop je er eerder mee en bespreek je met je arts waarmee je ze vervangt.

Bij rosacea en bij een huid met duidelijk zichtbare adertjes worden retinoïden meestal afgeraden of zeer voorzichtig en onder begeleiding geïntroduceerd — ze kunnen het erytheem verergeren. Ze worden ook niet gebruikt op een huid die aan het genezen is na behandelingen of gelijktijdig met een sterk peelingkuur. Als je een mildere weg naar vergelijkbare effecten zoekt, hebben we de zin van een overstap naar bakuchiol uiteengezet in het artikel over bakuchiol, en waarom zuren en retinol niet op dezelfde avond samen moeten komen, leggen we hier uit.

Wat je realistisch kunt verwachten

Na een maand zie je hooguit een gladdere textuur en wat meer glans. Na twee tot drie maanden wordt het kleurtint egaler en beginnen ondiepere pigmentvlekken te vervagen. Invloed op rimpels en stevigheid is een kwestie van drie tot zes maanden, en bij diepere veranderingen langer — producten die op dit gebied werken vind je in de categorie rimpel.

Retinoïde is een van de weinige ingrediënten waarbij geduld deel uitmaakt van de werking, en niet alleen een deugd is. Een huid die een half jaar lang om de andere avond een lage concentratie kreeg, ziet er beter uit dan een huid die drie keer begon met een sterk product en drie keer eindigde met herstel.